19 Φεβρουαρίου: η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη της Αγίας Φιλοθέης της Αθηναίας, μιας από τις σημαντικότερες μορφές της Αθήνας κατά την Τουρκοκρατία.
Αγία Φιλοθέη: Είναι η «Κυρά των Αθηνών», γνωστή για το τεράστιο φιλανθρωπικό της έργο, την ίδρυση σχολείων και τη βοήθεια που προσέφερε σε σκλαβωμένες γυναίκες. Το λείψανό της φυλάσσεται στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών.
Η Αγία Φιλοθέη δεν ήταν απλώς μια θρησκευτική προσωπικότητα· ήταν μια πραγματική επαναστάτρια της εποχής της, μια γυναίκα που πήγε κόντρα στο κατεστημένο της Τουρκοκρατίας για να βοηθήσει τους συνανθρώπους της.
Ακολουθούν τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία για τη ζωή και τη δράση της:
Από τη Ρηγούλα στην Φιλοθέη
Γεννήθηκε το 1522 στην Αθήνα ως Ρηγούλα (Παρασκευή) Μπενιζέλου. Καταγόταν από την πανίσχυρη βυζαντινή οικογένεια των Μπενιζέλων (το αρχοντικό τους στην Πλάκα σώζεται μέχρι σήμερα και είναι το παλαιότερο σπίτι της Αθήνας).
Παντρεύτηκε στα 14 μετά από πίεση των γονιών της.
Έμεινε χήρα στα 17, αποκτώντας μια τεράστια περιουσία την οποία αποφάσισε να διαθέσει εξ ολοκλήρου σε φιλανθρωπίες.
Έγινε μοναχή και ίδρυσε το μοναστήρι του Αγίου Ανδρέα.
Το Κοινωνικό της Έργο (Πρωτοποριακό για τον 16ο αιώνα)
Η Φιλοθέη ίδρυσε ένα δίκτυο προνοιακών δομών που θα ζήλευαν ακόμη και σύγχρονα κράτη:
Σχολεία: Ίδρυσε τα πρώτα σχολεία για κορίτσια στην Αθήνα.
Νοσοκομεία & Γηροκομεία: Πρείχε δωρεάν περίθαλψη σε όλους, ανεξαρτήτως θρησκείας.
Ξενώνες: Δημιούργησε καταφύγια για γυναίκες που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από τα τουρκικά χαρέμια.
|
Τομέας |
Δράση |
|
Εκπαίδευση |
Δίδαξε στις γυναίκες τέχνες για να είναι οικονομικά ανεξάρτητες. |
|
Προστασία |
Φυγάδευε γυναίκες στα νησιά (Κέα, Αίγινα) για να γλιτώσουν τον εξισλαμισμό. |
|
Φιλανθρωπία |
Μοίρασε όλη την πατρική της περιουσία στους φτωχούς της Αθήνας. |
Το Μαρτύριο και η "Κυρά των Αθηνών"
Η δράση της εξόργισε τους Οθωμανούς, καθώς η φυγάδευση γυναικών θεωρούνταν σοβαρό παράπτωμα. Την συνέλαβαν και τη βασάνισαν επανειλημμένα.
Τον Οκτώβριο του 1588, ενώ βρισκόταν σε αγρυπνία στο ναό του Αγίου Ανδρέα (στα Πατήσια), Τούρκοι στρατιώτες την ξυλοκόπησαν άγρια. Υπέκυψε στα τραύματά της λίγους μήνες μετά, στις 19 Φεβρουαρίου 1589.
Γιατί την αγαπάμε σήμερα;
Είναι η Πολιούχος της Αθήνας.
Θεωρείται προστάτιδα της γυναικείας χειραφέτησης και της παιδείας.
Το λείψανό της παραμένει άφθαρτο και βρίσκεται στη Μητρόπολη Αθηνών.
Fun Fact: Η περιοχή της Φιλοθέης στην Αθήνα πήρε το όνομά της από εκείνη, καθώς εκεί βρισκόταν ένα από τα μετόχια της (κρυφά σχολεία και κτήματα) όπου κατέφευγαν οι διωκόμενοι.
Η απάντηση είναι ναι, η σύνδεση είναι άμεση και αποτελεί μία από τις πιο όμορφες ιστορίες της αθηναϊκής παράδοσης.
Στην πραγματικότητα, το όνομα της περιοχής Ψυχικό θεωρείται «δώρο» της Αγίας Φιλοθέης στους κατοίκους και τους περαστικούς της Αθήνας.
Η ιστορία πίσω από το όνομα
Τον 16ο αιώνα, η περιοχή εκεί ήταν ερημική και οι οδοιπόροι που κατευθύνονταν από την Αθήνα προς την Πεντέλη ή την Κηφισιά υπέφεραν από τη δίψα, καθώς δεν υπήρχε νερό.
Το Πηγάδι: Η Αγία Φιλοθέη, στο πλαίσιο του φιλανθρωπικού της έργου, έβαλε εργάτες και έσκαψαν ένα πηγάδι σε εκείνο το σημείο για να ξεδιψάνε οι άνθρωποι και τα ζώα τους.
Η «Καλή Πράξη»: Στη λαϊκή γλώσσα της εποχής, μια πράξη ελεημοσύνης ή φιλανθρωπίας ονομαζόταν «ψυχικό» (κάτι που κάνεις, δηλαδή, για τη σωτηρία της ψυχής σου).
Η Ονοματοδοσία: Οι περαστικοί, σταματώντας να πιουν νερό, έλεγαν: «Ας σταματήσουμε να πιούμε νερό στο ψυχικό της καλογριάς». Με το πέρασμα των χρόνων, η φράση έμεινε και η περιοχή ονομάστηκε απλώς Ψυχικό.
Και άλλες περιοχές που της «χρωστάνε» το όνομά τους
Η δράση της Αγίας Φιλοθέης «βάφτισε» και άλλα σημεία του λεκανοπεδίου:
Φιλοθέη: Προφανώς, η γειτονική περιοχή πήρε το όνομά της προς τιμήν της, καθώς εκεί βρισκόταν το «Μετόχι» της (ένα αγρόκτημα-καταφύγιο).
Καλογρέζα: Το όνομα προέρχεται από τη λέξη «Καλογραία» (δηλαδή η μοναχή). Ήταν η περιοχή όπου η Αγία (η «Καλογριά») είχε επίσης κτήματα και εγκαταστάσεις για τις μοναχές της.
Fun Fact: Μέχρι και σήμερα, αν επισκεφθείς το Ψυχικό, θα βρεις την οδό «Αγίας Φιλοθέης», ενώ η παράδοση για το πηγάδι παραμένει ζωντανή ως η επικρατέστερη εκδοχή για την ονομασία του προαστίου.
Το ιστορικό πηγάδι που έδωσε το όνομά του στο Ψυχικό δεν είναι απλώς ένας θρύλος, αλλά ένα σημείο που μπορείς να επισκεφθείς ακόμα και σήμερα, αν και πλέον έχει διαμορφωθεί διαφορετικά.
Σύμφωνα με την παράδοση και τις ιστορικές καταγραφές, η Αγία Φιλοθέη άνοιξε δύο πηγάδια πάνω στον κεντρικό δρόμο (τη σημερινή Λεωφόρο Κηφισίας), ο οποίος τότε ήταν ένα άνυδρο μονοπάτι για τους ταξιδιώτες:
Το Πρώτο Πηγάδι (Το «Ψυχικό»): Βρίσκεται στην περιοχή του Γηροκομείου Αθηνών, στα όρια του σημερινού Ψυχικού. Συγκεκριμένα, το σημείο προσδιορίζεται στη συμβολή των οδών Συνταγματάρχη Γεωργούλα και Περικλή Σταύρου, στην Πλατεία Μάνου Χατζιδάκη (παλαιότερα γνωστή ως Πλατεία Ρώμης).
Σήμερα: Στο σημείο αυτό έχει τοποθετηθεί μια μαρμάρινη αναμνηστική σύνθεση με την εικόνα της Αγίας Φιλοθέης, η οποία θυμίζει στους περαστικούς το «ψυχικό» που έκανε η Αγία για να ξεδιψούν οι οδοιπόροι και οι αγρότες.
Το Δεύτερο Πηγάδι: Βρισκόταν λίγο πιο βόρεια, επί της Λεωφόρου Κηφισίας, στο ύψος της Αγίας Βαρβάρας στο Χαλάνδρι.
Άλλα σημεία ενδιαφέροντος στην περιοχή:
Αν σε ενδιαφέρει να ακολουθήσεις τα βήματα της Αγίας στην περιοχή, υπάρχουν δύο ακόμα πολύ σημαντικά μέρη:
Η Κρύπτη της Αγίας Φιλοθέης: Βρίσκεται στη Φιλοθέη, στην οδό Μαλέμε. Πρόκειται για μια μικρή φυσική σπηλιά όπου η Αγία κατέφευγε για να προσευχηθεί και να κρυφτεί από τους Τούρκους. Ανακαλύφθηκε τυχαία το 1934 κατά τη διάρκεια εργασιών.
Το Μετόχι στην Καλογρέζα: Στη σημερινή περιοχή της Καλογρέζας (που πήρε το όνομά της από εκείνη, την «Καλογριά»), σώζεται το εκκλησάκι του Αγίου Ανδρέα, το οποίο ήταν τμήμα του μοναστηριού που είχε ιδρύσει. Εκεί ήταν και το σημείο όπου την μετέφεραν οι μοναχές μετά τον βαρύ βασανισμό της στα Πατήσια και όπου τελικά άφησε την τελευταία της πνοή.
Tip για επίσκεψη: Το πηγάδι στη γωνία Γεωργούλα και Περικλή Σταύρου είναι πολύ εύκολα προσβάσιμο (λίγα μέτρα από τη Λεωφόρο Κηφισίας) και αποτελεί μια ήσυχη γωνιά που συνδέει την πολυθόρυβη Αθήνα του σήμερα με την ιστορία της «Κυράς των Αθηνών».
ΥΓ: Η φωτογραφία δείχνει το παλιό εικονοστάσιο στην οδό Γεωργούλα. Τώρα έχει αντικατασταθεί με μία εγκατάσταση που μοιάζει με πηγάδι.
